Làng Chăm Châu Giang tọa lạc tại xã Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận, là một trong những làng gốm cổ nhất còn sót lại của người Chăm. Với lịch sử hàng trăm năm, nơi đây lưu giữ kỹ thuật làm gốm độc đáo không dùng bàn xoay, tạo nên những sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa Chăm. Khác với các làng gốm khác ở Việt Nam, Làng Chăm Châu Giang vẫn giữ nguyên phương pháp thủ công truyền thống từ khâu nhào đất đến tạo hình và nung sản phẩm. Những chiếc chum, vò, nồi đất và tượng thờ được làm ra không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn là biểu tượng cho tín ngưỡng và đời sống tâm linh của đồng bào Chăm. Bài viết này sẽ đưa bạn vào hành trình khám phá chi tiết về làng nghề độc đáo này từ lịch sử, quy trình sản xuất đến giá trị văn hóa du lịch.
Làng Chăm Châu Giang còn được gọi là làng gốm Châu Giang, nằm dọc theo quốc lộ 1A thuộc xã Phước Dân, huyện Ninh Phước. Đây là một trong hai làng gốm cổ nhất của người Chăm ở Ninh Thuận, bên cạnh làng gốm Bàu Trúc. Điểm đặc biệt của Làng Chăm Châu Giang là toàn bộ quy trình sản xuất đều làm bằng tay, không có sự hỗ trợ của bàn xoay gốm. Người thợ Chăm dùng đôi bàn tay khéo léo để vuốt, nặn, tạo hình từ những khối đất sét pha cát mịn. Kỹ thuật này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua hàng trăm năm, tạo nên những đường nét mộc mạc nhưng chứa đựng hồn cốt văn hóa Chăm.
Hiện nay, Làng Chăm Châu Giang có khoảng 200 hộ gia đình làm gốm, tập trung chủ yếu ở thôn Châu Giang. Sản phẩm gốm nơi đây không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn vươn ra các thị trường lớn như TP. Hồ Chí Minh, Đà Lạt và thậm chí xuất khẩu sang một số nước châu Âu. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghiệp hóa, làng nghề đang đối mặt với nhiều thách thức về đầu ra và nguồn nhân lực kế thừa.
Lịch sử hình thành và phát triển của Làng Chăm Châu Giang
Nghề gốm Chăm xuất hiện từ rất sớm, có niên đại hơn 1.000 năm. Làng Chăm Châu Giang hình thành vào khoảng thế kỷ 12, khi người Chăm di cư từ vùng cao nguyên xuống đồng bằng Ninh Thuận, mang theo nghề làm gốm truyền thống. Tương truyền rằng, tổ nghề của làng là nữ thần Pô Klong Garai và thần Nưi – hai vị thần bảo hộ cho nghề gốm. Hằng năm, người dân làng tổ chức lễ cúng tổ vào tháng Giêng âm lịch để cầu mong mùa làm gốm thuận lợi.
Thời kỳ hoàng kim của làng là vào những năm 1960-1980, khi sản phẩm gốm Châu Giang được ưa chuộng khắp miền Trung. Những chiếc lu đựng nước, chum rượu cần và nồi đất nấu ăn là vật dụng không thể thiếu trong mỗi gia đình người Việt lúc bấy giờ. Tuy nhiên, từ thập niên 1990, sự xuất hiện của nhựa, inox và nhôm đã khiến gốm đất mất dần thị trường. Làng nghề dần thu hẹp, chỉ còn những hộ gia đình kiên trì bám trụ với nghề tổ để giữ gìn bản sắc văn hóa.
Quy trình làm gốm thủ công tại Làng Chăm Châu Giang
Quy trình sản xuất gốm tại Làng Chăm Châu Giang gồm 4 công đoạn chính, tất cả đều thực hiện thủ công 100%. Mỗi công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm truyền đời.
Chuẩn bị nguyên liệu
Nguyên liệu chính là đất sét lấy từ vùng đồi xung quanh, trộn với cát mịn theo tỷ lệ 2:1. Đất sét được phơi khô, đập nhỏ và ngâm nước khoảng 3 ngày cho tới khi dẻo mịn. Sau đó, đất được nhào kỹ bằng chân hoặc tay để loại bỏ bọt khí. Cát giúp sản phẩm không bị nứt trong quá trình nung và tạo độ xốp đặc trưng. Một số loại đất sét màu đỏ hoặc vàng được chọn riêng để làm gốm mỹ nghệ.
Tạo hình
Đây là công đoạn khó nhất, không dùng bàn xoay. Người thợ Chăm ngồi trên sàn nhà, đặt khối đất lên một miếng gỗ tròn. Họ dùng hai bàn tay để xoay, vuốt, nặn từ dưới lên, tạo thành hình dạng mong muốn. Kỹ thuật này đòi hỏi lực tay đều và chính xác. Những người thợ lành nghề có thể hoàn thành một chiếc chum lớn trong 15-20 phút. Sau khi tạo hình thô, sản phẩm được để ráo một ngày rồi tiếp tục gọt, tỉa, tạo hoa văn bằng nan tre hoặc vỏ sò.
Trang trí
Hoa văn trên gốm Chăm Châu Giang thường là các họa tiết hình học: sóng nước, hình thoi, đường chấm bi và biểu tượng thần linh. Khác với gốm Bàu Trúc hay dùng màu men, gốm Châu Giang chủ yếu để mộc, chỉ một số sản phẩm cao cấp được phủ một lớp bùn loãng màu đỏ hoặc trắng trước khi nung. Các họa tiết được khắc bằng que tre hoặc in từ khuôn đất nung nhỏ, tạo nên vẻ thô sơ nhưng giàu tính nghệ thuật.
Nung
Gốm được phơi nắng từ 3-5 ngày, sau đó xếp thành đống ngoài trời, phủ rơm và củi lên trên. Lửa được đốt từ từ, duy trì nhiệt độ khoảng 700-800 độ C trong 6-8 giờ. Nung kiểu lộ thiên này tạo ra màu nâu đỏ đặc trưng. Một số sản phẩm được nung trong lò đất nhưng ít phổ biến hơn. Sau khi nung, gốm được để nguội tự nhiên, kiểm tra chất lượng trước khi đem bán.
Đặc điểm nhận dạng sản phẩm gốm Chăm Châu Giang
Gốm Làng Chăm Châu Giang có thể phân biệt với các loại gốm khác qua 3 đặc điểm chính:
Chất liệu: Xốp nhẹ do pha cát, bề mặt hơi sần, màu nâu đỏ hoặc da cam.
Hình dạng: Đường nét không hoàn hảo như gốm bàn xoay, thường thấy vân tay người thợ, đáy dày hơn thân.
Trang trí: Hoa văn khắc chìm, đơn giản, chủ yếu là hình kỷ hà và biểu tượng trừu tượng.
Những sản phẩm phổ biến nhất là chum muối, chum nước, nồi đất, bầu đựng rượu cần và tượng thờ linh vật như bò Nandin hoặc sư tử đá thu nhỏ. Gốm Châu Giang khi gõ vào có tiếng đục, không trong như gốm men.
So sánh gốm Chăm Châu Giang và gốm Bàu Trúc
Tiêu chí
Gốm Châu Giang
Gốm Bàu Trúc
Vị trí
Xã Phước Dân, huyện Ninh Phước
Thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước
Kỹ thuật tạo hình
Không dùng bàn xoay, tay vuốt tự do
Dùng bàn xoay thủ công
Hoa văn
Khắc chìm, chấm phá, hình học
Đắp nổi, thường có hạt, đường cong
Màu sắc
Nâu đỏ, không men
Da cam, đôi khi có men ngọc
Độ bền
Xốp, dễ vỡ, thấm nước nhẹ
Chắc hơn, ít thấm nước
Sản phẩm đặc trưng
Chum, lu, nồi, tượng thờ
Chậu cảnh, bình hoa, ấm trà
Mặc dù cả hai đều thuộc vùng đất Ninh Thuận, nhưng gốm Châu Giang giữ nguyên bản sắc cổ xưa hơn, trong khi Bàu Trúc đã có nhiều cải tiến để thích ứng thị trường hiện đại. Làng Chăm Châu Giang vì thế được xem là nơi bảo tồn gốc rễ nhất của nghề gốm Chăm.
Giá trị văn hóa và du lịch của Làng Chăm Châu Giang
Làng Chăm Châu Giang không chỉ là một điểm sản xuất thủ công mà còn là bảo tàng sống về văn hóa Chăm. Du khách đến đây có thể tận mắt chứng kiến quy trình làm gốm cổ xưa và thử sức nặn một sản phẩm dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Nhiều tour du lịch trải nghiệm kết hợp tham quan làng gốm, tìm hiểu tín ngưỡng Chăm và thưởng thức ẩm thực địa phương như bánh tráng nướng, thịt dê đang ngày càng được ưa chuộng.
Về mặt văn hóa, gốm Châu Giang mang dấu ấn của vương quốc Chăm Pa xưa. Những đường nét trên sản phẩm gợi nhắc đến kiến trúc tháp Chăm và biểu tượng linga – yoni. Năm 2012, nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại Ninh Thuận đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có đóng góp quan trọng của Làng Chăm Châu Giang.
Lợi ích và hạn chế khi tham quan làng nghề
Lợi ích:
Trải nghiệm văn hóa Chăm độc đáo, khác biệt với các làng nghề miền Bắc hay miền Trung.
Mua sắm sản phẩm thủ công chính hiệu với giá hợp lý, trực tiếp từ người sản xuất.
Góp phần bảo tồn nghề truyền thống và tạo thu nhập cho cộng đồng địa phương.
Có cơ hội chụp ảnh check-in với khung cảnh làng quê yên bình và những sản phẩm gốm nghệ thuật
Hạn chế:
Đường đi vào làng hơi nhỏ, xe lớn khó vào, chủ yếu phù hợp với xe máy hoặc xe du lịch nhỏ.
Thời tiết Ninh Thuận nắng nóng, khô hạn, du khách cần chuẩn bị nước uống và kem chống nắng.
Cơ sở vật chất phục vụ du lịch còn sơ khai, chưa có nhà vệ sinh công cộng hay quán ăn sạch sẽ.
Một số nghệ nhân lớn tuổi không nói được tiếng Kinh, gây khó khăn trong giao tiếp.
Những sai lầm thường gặp khi tìm hiểu về gốm Chăm
Nhầm lẫn gốm Chăm với gốm Việt thông thường: Nhiều người nghĩ gốm Chăm cũng dùng bàn xoay như gốm Bát Tràng, thực tế kỹ thuật của người Chăm hoàn toàn khác.
Cho rằng gốm Chăm chỉ có một loại: Trong thực tế, gốm Chăm Châu Giang có hàng chục dòng sản phẩm từ vật dụng hàng ngày đến đồ thờ cúng và tác phẩm nghệ thuật.
Đánh giá thấp giá trị của gốm mộc: Một số du khách cho rằng gốm không men là kém chất lượng, nhưng chính sự mộc mạc đó mới là tinh túy.
Mua phải hàng nhái từ Trung Quốc: Ở một số chợ địa phương, xuất hiện sản phẩm giả mạo gốm Chăm, cần tìm đến đúng làng nghề để mua hàng chính hãng.
Lưu ý khi mua sản phẩm gốm Chăm Châu Giang
Để chọn được gốm ưng ý, bạn nên lưu ý vài điểm sau:
Kiểm tra độ dày đáy: Gốm lành nghề có đáy dày vừa phải, không quá mỏng đến mức dễ vỡ.
Quan sát bề mặt: Hoa văn phải sắc nét, không bị mờ hay lem.
Gõ nhẹ vào thành sản phẩm: Tiếng kêu đục, không lanh tanh là gốm nung đủ lửa.
Hỏi rõ nguồn gốc: Nên mua trực tiếp tại các hộ gia đình trong làng hoặc qua giới thiệu của hướng dẫn viên.
Đàm phán giá: Gốm thủ công có giá dao động từ 50.000 – 500.000 đồng tùy kích thước, có thể mặc cả nhưng đừng trả quá thấp vì đó là công sức cả ngày của người thợ.
Làng nằm tại thôn Châu Giang, xã Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận. Cách trung tâm thành phố Phan Rang – Tháp Chàm khoảng 10 km về phía Tây Nam. Du khách có thể đi theo quốc lộ 1A đến ngã ba Phước Dân, rẽ vào đường liên xã khoảng 2 km là đến.
Gốm Chăm Châu Giang có gì đặc biệt?
Đặc biệt nhất là kỹ thuật làm gốm không dùng bàn xoay, một phương pháp chỉ còn duy nhất ở Việt Nam. Sản phẩm thường có màu đỏ nâu tự nhiên, họa tiết khắc chìm và tính ứng dụng cao trong sinh hoạt.
Có thể tham quan và trải nghiệm làm gốm tại làng không?
Hoàn toàn có thể. Nhiều hộ gia đình mở cửa đón khách, hướng dẫn du khách nặn gốm, phí thường từ 20.000 – 50.000 đồng/người. Bạn sẽ được tự tay tạo hình và mang sản phẩm về sau khi nung (mất thêm vài giờ).
Thời điểm nào thích hợp nhất để đến Làng Chăm Châu Giang?
Từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau là mùa khô ở Ninh Thuận, thời tiết mát mẻ, ít mưa, rất phù hợp cho du lịch. Tránh tháng 9-11 vì mưa lớn dễ gây khó khăn di chuyển.
Gốm Châu Giang có thích hợp làm quà tặng không?
Rất thích hợp. Các sản phẩm nhỏ như bình hoa mini, tượng thần linh hoặc bộ ấm trà là món quà mang đậm dấu ấn văn hóa Chăm, nhẹ nhàng và ý nghĩa. Nên mua thêm hộp đựng để bảo vệ trong hành trình.
Làng Chăm Châu Giang là một di sản sống quý giá của dân tộc Chăm nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung. Dù đối mặt với nhiều thách thức, người dân nơi đây vẫn kiên trì gìn giữ nghề gốm truyền thống bằng đôi tay và tình yêu với tổ tiên. Đến với Làng Chăm Châu Giang, bạn không chỉ mua về những sản phẩm thủ công mà còn cảm nhận được hồn cốt của một nền văn minh lâu đời. Hãy một lần đặt chân đến vùng đất nắng gió Ninh Thuận để chiêm ngưỡng và ủng hộ nét đẹp độc đáo này, góp phần giữ cho làng nghề mãi trường tồn với thời gian.
